|
 |
Գրքեր
Հայկական Հարց
Հայկական Հարցի հետ կապված նյութերը տե’ս,
1. ՙՀայկական Հարց՚, հանրագիտարան, Հայկական Հանրագիտարանի
գլխավոր խմբագրություն, Երևան, 1996թ.:
2. “Армянскии Вопрос”, энциклопедия, ГЛ. редакция Армянской
Энциклопедии, Ереван, 1991г.
-------------------------------------------------------
ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՐՅՈՒՐԱՄՅԱԿՈՒՄ ՀԱՅՈՒԹՅԱՆ ՄԱՔԱՌՈՒՄՆԵՐԻ
ՓՈՒԼԵՐԸ ՍՓՅՈՒՌՔՈՒՄ ԵՎ ՀԱՅՐԵՆԻՔՈՒՄ
Հայաստանի Հանրապետության պաշտոնական տեղեկատվությունը Հայկական
Սփյուռքի մասին հատվածաբար՝ ըստ ՙՀայկական Հարց՚, հանրագիտարանի:
ՍՓՅՈՒՌՔ հայկական. հայ ժողովրդի այն հատվածը, որը գտնվում է Հայրենիքից
կամ բնօրրանից դուրս: ՙՍփյուռքահայություն՚ տերմինն սկսել է օգտագործվել 1920-
ական թվականների սկզբից, 1915-23-ին թուրքական իշխանությունների իրագործած
հայերի ցեղասպանության (տես՝ Մեծ եղեռն) և Արևմտյան Հայաստանից ու Թուրքիայի
հայաբնակ վայրերից բռնագաղթի ու ցեղասպանության հետևանքով աշխարհով մեկ
ցրված հայերի (շուրջ 1,5 մլն) նկատմամբ:
1920-ական թթ. վերջին, 1930-ական թթ. սկզբին Սփյուռքի տարածական
կառուցվածքը հիմնականում կայունացել է:
1950-ական թթ.-ից սկսվել և ցայսօր (որոշ ընդմիջումներով) շարունակվում է
սփյուռքահայերի տեղաշարժի մի նոր շրջան: Արևելքի երկրներից արտագաղթը
պայմանավորված է տվյալ երկրներում տնտեսական անկայուն և ներքին
անբարենպաստ քաղաքական կացությամբ, ազգային փոքրամասնությունների
նկատմամբ խտրականությամբ և այլն (1920-ի հեղափոխությունը Եգիպտոսում,
քաղաքացիական կռիվները Լիբանանում, Կիպրոսի մի մասի զավթումը թուրքերի
կողմից, իսլամական հեղափոխությունը Իրանում, 1980-88-ի Իրաք-Իրանյան
պատերազմը):
Սփյուռքահայ յուրաքանչյուր համայնքի վիճակը պայմանավորված է տվյալ
երկրի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կյանքի դրությամբ ու
ընդհանուր մակարդակով:
Սփյուռքի կենսագործունեությունը պայմանավորված է որոշակի սոցիալական
հիմնարկությունների առկայությամբ, որոնց հիմնական խնդիրն է միասնականության
ապահովումը, նրա անդամների համախմբումը որոշակի ազգային-մշակութային
արժեքների շուրջ: Սփյուռքահայության ազգային ինքնությունը պահպանելու գործում
վճռական դեր ունեն Հայ առաքելական եկեղեցին, դպրոցը և մամուլը, նաև
հայրենակցական, բարեգործական, քաղաքական, մշակութային, գիտական,
երիտասարդական, ուսանողական, կանանց, մարզական միություններն ու
կազմակերպությունները: Կարևոր է նաև սոցիալական-մշակութային շրջապատի
ազդեցությունը, հայերի տարաբնակեցումը (համախումբ, թե ցրիվ), կապը
Հայաստանի հետ:
…Սփյուռքի շուրջ 80-ամյա պատմությունը հանուն Հայկական հարցի արդար
լուծման հարատև պայքարի պատմություն է, որը բաժանվում է չորս փուլի:
ԱՌԱՋԻՆ ՓՈՒԼ (1915-23)
…Բազմահազար հայեր, որոնք ապաստանել էին աշխարհի տարբեր
երկրներում, հավատացած էին, որ շատ շուտով պետք է վերադառնան Հայրենիք, և
հնարավոր է ազգային ինքնավարության վերականգնումը Արևմտյան Հայաստանի
տարածքում: Այս սպասումները կապված էին Առաջին համաշխարհային
պատերազմում Թուրքիայի պարտությամբ, Արևելյան Հայաստանի մի մասում
հայկական պետականության վերականգնմամբ, 1920-ի Սևրի Հաշտության
պայմանագրի արդարացի պայմանների իրականացման հույսի հետ: Սակայն
իրադրությունների ընթացքը, հատկապես 1922-23-ի Լոզանի կոնֆերանսի
որոշումները, հանգեցրին բոլորովին այլ, անբարենպաստ քաղաքական իրադրության,
որը բացառում էր մոտակա ապագայում հայ ժողովրդի իրավունքների
իրականացումը…
ԵՐԿՐՈՐԴ ՓՈՒԼ (1923-65)
…Սփյուռքի հայ քաղաքական կուսակցությունները (Հնչակյան,
Դաշնակցություն, Ռամկավար Ազատական) ակտիվ գործունեություն ծավալեցին՝
բազում դիմումներ հղելով ՄԱԿ-ին, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի, ԽՍՀՄ-ի
կառավարություններին՝ կոչ անելով վերականգնել պատմական արդարությունը և
նպաստել հայ ժողովրդի վերադարձին իր բուն հայրենիքը…
Սակայն հայ ժողովրդի շահերը նորից հակասության մեջ մտան մեծ
տերությունների ռազմաքաղաքական շահերի հետ: Սկսված ՙսառը պատերազմի՚ և
Թուրքիայի՝ ՆԱՏՕ-ին անդամագրվելու պայմաններում, ԱՄՆ-ը և Մեծ Բրիտանիան
հրաժարվեցին քննարկել Թուրքիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև սահմանների վերանայման
հարցը, իսկ խորհրդային կառավարությունը 1953-ին, կրկին անտեսելով հայ
ժողովրդի օրինական իրավունքներն ու ձգտումները, հայտարարեց, որ տարածքային
ոչ մի պահանջ չունի Թուրքիայից:
ԵՐՐՈՐԴ ՓՈՒԼ (1965-88)
Այս ընթացքում հայ համայնքներում կատարվեց սերնդափոխություն. նոր
սերունդը ձգտում էր մշակել Հայկական հարցի քաղաքական լուծման ամբողջական,
երկարաժամկետ ծրագիր: Անցյալ տարիների փորձից ելնելով՝ Սփյուռքում հանգեցին
այդ գործունեության մեջ իրենց հատուկ դերի կարևորության գաղափարին, քանի որ
Խորհրդային Միության ներքին և արտաքին քաղաքականության հիմնական
գերակայությունները բացառում էին որևէ նախաձեռնություն ԽՍՀՄ-ի և Խորհրդային
Հայաստանի կողմից:
1965-ին Սփյուռքի բոլոր համայնքներում լայնորեն նշվեց Մեծ եղեռնի 50-րդ
տարելիցը:
Չնայած որոշակի տեղաշարժերին1 1915-ի ցեղասպանությունը ճանաչելու և
դատապարտելու ուղղությամբ, Սփյուռքում աճում էր անբավարարությունը նման
քաղաքական գործունեության արդյունքներից: Սփյուռքահայ երիտասարդության մի
մասը սկսեց հակվել այն կարծիքին, որ միայն դիվանագիտության միջոցներով
անհնար է ճեղքել Հայկական հարցի շուրջ ստեղծված լռության պատնեշը, և որ
անհրաժեշտ են ավելի գործուն միջոցներ՝ ազդելու համաշխարհային հասարակական
կարծիքի վրա: Դրա համար ընտրվեց տարբեր երկրներում Թուրքիայի
դիվանագիտական ներկայացուցիչներին ահաբեկելու միջոցը (տես՝ Հայաստանի
ազատագրության հայ գաղտնի բանակ): Հայկական խմբերի զինված ելույթները,
որոնք ընթանում էին ազգային-ազատագրական պայքարի դրոշի ներքո, հետապնդում
էին հետևյալ հիմնական նպատակները՝ դատապարտել առաջատար
տերություններին, որոնց անտարբերությունը Հայկական հարցի նկատմամբ
հարկադրում է հայերին դիմելու նման ծայրահեղ միջոցների՝ արդարության համար
պայքարում. ցույց տալ Թուրքիային, որ նրա իրագործած հայերի ցեղասպանությունը
չի հասել իր նպատակին, և որ հայ ժողովուրդը երբեք չի հրաժարվի իր հայրենիքը
վերադարձնելու և հարազատ հողում ապրելու իրավունքից. ամրապնդել հայ
ժողովրդի հավատը առ այն, որ նրա երիտասարդները, որոնք ծնվել ու մեծացել են
իրենց պապերի երկրից շատ հեռու, ժառանգել են իրենց հայրերի ու պապերի
պատգամը և հանուն դրանց իրականացման պատրաստ են զոհել իրենց կյանքը:
Ձեռնարկած ահաբեկչությունները խթանեցին Հայկական հարցի քննարկումը
ամենատարբեր մակարդակներով՝ սկսած զանգվածային տեղեկատվության
միջոցներից, վերջացրած մի շարք երկրների խորհրդարաններով ու
կառավարություններով: Այդ նույն ժամանակ աշխուժացրին իրենց գործունեությունը
Սփյուռքի այն շրջանները, որոնք Հայկական հարցի լուծումը կապում էին նախ և
առաջ քաղաքական պայքարի նոր ձևերի հետ: Սկսվեց հայ համայնքների լոբբիական
գործունեությունը մի շարք երկրների, առաջին հերթին՝ ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և այլոց
խորհրդարաններում ու կառավարություններում, հատկապես այդ նպատակի համար
ստեղծված կազմակերպությունների միջոցով (տես՝ Հայկական համագումար, Հայ
դատ): Զինվելով Արևմուտքում ընդունված քաղաքական պայքարի մեթոդներով՝
սփյուռքահայ նոր սերունդը որակապես այլ բնույթ հաղորդեց իր պատմական
իրավունքները ճանաչելու համար հայ ժողովրդի պայքարին, որի ընթացքում ձեռք
բերվեցին որոշակի արդյունքներ: 1983-ի օգոստոսին Եկեղեցիների համաշխարհային
խորհուրդը իր ասամբլեայում (Վանկուվր, Կանադա) ճանաչեց Թուրքիայի կողմից
1915-ի կատարած հայերի ցեղասպանության փաստը և դիմեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր
քարտուղարին՝ այդ փաստը ճանաչելու կոչով: 1984-ի ապրիլին Փարիզում
Ժողովուրդների մշտական ատյան հեղինակավոր միջազգային կազմակերպությունը
նույնպես ճանաչեց Թուրքիայի մեղավորությունը հայերի ցեղասպանության մեջ և
ընդունեց ՄԱԿ-ին ուղղված համապատասխան կոչ: 1975-ից սկսած ԱՄՆ Կոնգրեսում
քանիցս քննարկվել են բանաձևեր, որոնք կոչ են անում ճանաչել հայերի
ցեղասպանության փաստը, սակայն ԱՄՆ-ի վարչակազմի ճնշման տակ այդ
բանաձևերը մերժում է Սենատը: Այդուհանդերձ, 1990-ին Կալիֆոռնիա նահանգում
ապրիլի 24-ը հայտարարվեց ՙՀայերի ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր՚:
1987-ի հունիսին Եվրոխորհրդարանը դատապարտեց 1915-ի հայերի
ցեղասպանությունը, կոչ արեց Թուրքիային ճանաչել ցեղասպանության փաստը և
երկխոսություն սկսել հայ ժողովրդի ներկայացուցիչների հետ (տես՝
Եվրոխորհրդարանի բանաձևը…):
ՉՈՐՐՈՐԴ ՓՈՒԼ (1988-ից սկսած)
1988-ից Հայկական հարցի արդարացի լուծման պայքարը թևակոխեց նոր փուլ.
այն կապված է Լեռնային Ղարաբաղի հայության՝ Մայր հայրենիքին վերամիավորվելու
պահանջի հետ: 2 ...
Է. ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ
ՙՀայկական Հարց՚, հանրագիտարան, Հայկական Հանրագիտարանի գլխավոր
խմբագրություն, Երևան, 1996թ., էջ 425:
Ծանոթագրություն
1. 1965-ի հոկտեմբերին ՄԱԿ-ում հնչեց Կիպրոսի արտգործնախարար
Կիպրիանուի ելույթը, որը կոչ արեց քննարկել Հայկական հարցը: 1967-ի ապրիլին
Մոնտեվիդեոյում (Ուրուգվայ) կայացած Լատինական Ամերիկայի երկրների
միջխորհրդարանային համագումարը ընդունեց որոշում՝ աջակցել Հայկական հարցի
քննարկմանը ՄԱԿ-ում: 1970-ին Ուրուգվայի խորհրդարանը հանձնարարեց երկրի
կառավարությանը և արտգործնախարարին՝ Հայկական հարցը ներկայացնել ՄԱԿ-ի
քննարկմանը:
2. Չորրորդ փուլ-ում զետեղված վերջին պարբերությունը, հրատարակված 1996-
ին, չի համապատասխանում 1991-ին հրատարակված ռուսալեզու մայր օրինակին:
Ստորև ներկայացնում ենք բաց թողնված ռուսերեն պարբերությունն ամբողջությամբ
(տեքստում՝ մուգ), ապա՝ դրա հայերեն թարգմանությունը (տեքստում՝ մուգ).
С 1988г. борьба за справедливое решение Армянского Вопроса вступила в
новый этап, связанный с требованием армянского населения Нагорного Карабаха о
воссоединении территории области с Сов. Арменией...
...от которой она была насильственно отторгнута и включена в состав Азерб.
ССР в 1921г.. Это движение нашло широкую поддержку со стороны диаспоры, т. к.
воссоединение НКАО с Арменией является составной частью Армянского Воспроса.
Начавшиеся в Армении процессы демократизации, выработка новой политики в
отношении диаспоры и, наконец вовлечение основной части армянского народа в
борьбу за справедливое решение Армянского Вопроса придало новый импульс
диаспоры, возродило надежды, что совместными усилиями станет возможным
осуществление исконных и неотълемых прав всего армянского народа.
...որից նա բռնի անջատվել և կցվել է Ադրբեջանական ՍՍՀ-ին՝ 1921թ.:
Արցախյան ազատագրական պայքարը մեծ աջակցություն ստացավ Սփյուռքի կողմից,
քանզի Արցախի վերամիավորումը Հայաստանին Հայկական հարցի բաղկացուցիչ
մասն է: Հայաստանում սկիզբ առած ժողովրդավարական գործընթացները, Սփյուռքի
նկատմամբ նոր քաղաքականության մշակումը, և վերջապես, հայության հիմնական
մասի ներգրավումը Հայկական հարցի արդարացի լուծման պայքարին` նոր ազդակ
եղան Սփյուռքի համար, վերածնեցին հույսեր առ այն, որ միացյալ ուժերով հնարավոր
է իրականացնել համայն հայության վաղընջական և անօտարելի իրավունքները:
Э. Мелконян
“Армянскии Вопрос”, энциклопедия, ГЛ. редакция Армянской Энциклопедии,
Ереван, 1991г., стр. 166-167.
|
